Bezpieczeństwo i organizacja pracy na składowisku i przy usuwaniu odpadów

← Powrót do Czytelni

Data aktualizacji: 18.10.2026 r. | Stan prawny na: październik 2026 r. | Autor: CEDEGO

Spis treści

1. Składowisko i sortownia odpadów – specyfika zagrożeń.
2. Podstawa prawna gospodarki odpadami.
3. Wymagania przeciwpożarowe – operat i monitoring wizyjny.
4. Zagrożenie wybuchem metanu.
5. Zagrożenia na składowisku – zestawienie.
6. Sortownia odpadów – praca ręczna przy taśmie.
7. Czynniki chemiczne.
8. Czynniki biologiczne.
9. Pomiary czynników szkodliwych.
10. Środki ochrony indywidualnej i zaplecze higieniczno-sanitarne.
11. Transport wewnętrzny i ruch pojazdów ciężkich.
12. Szkolenia i nadzór.
13. Najczęstsze pytania.
14. Podstawa prawna i normy.

Składowisko i sortownia odpadów – specyfika zagrożeń

Gospodarowanie odpadami należy do branż o najwyższym nasyceniu zagrożeniami zawodowymi. Na jednym terenie spotykają się ciężki sprzęt w ruchu, czynniki biologiczne, gazy składowiskowe o właściwościach wybuchowych, pyły, hałas i ryzyko pożaru. Doszły do tego obowiązki nieznane jeszcze dekadę temu: operat przeciwpożarowy, wizyjny system kontroli miejsc magazynowania odpadów i ewidencja w BDO.

Obowiązki pracodawcy w zakresie BHP wynikają z działu dziesiątego Kodeksu pracy (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1245) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U. z 2003 r. nr 169 poz. 1650 z późn. zm.). Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy gwarantuje art. 66 Konstytucji RP oraz art. 15 Kodeksu pracy; art. 94 pkt 4 określa odpowiadający mu obowiązek pracodawcy, a art. 207 – jego bezwzględną odpowiedzialność za stan BHP.

Punktem wyjścia jest ocena ryzyka zawodowego – jej zasady opisano odrębnie w artykule Ocena ryzyka zawodowego. Niniejszy tekst dotyczy tego, co dla składowiska i sortowni specyficzne.

Podstawa prawna gospodarki odpadami

Przepisy dotyczące składowisk odpadów nie znajdują się – i nigdy nie znajdowały – w ustawie Prawo ochrony środowiska. Obowiązującą podstawą jest ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1328) oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z 30 kwietnia 2013 r. w sprawie składowisk odpadów (Dz. U. 2013 poz. 523, t.j. Dz. U. 2022 poz. 1902).

Kluczowym dokumentem jest instrukcja prowadzenia składowiska odpadów (art. 129 ustawy o odpadach), zatwierdzana decyzją marszałka województwa – a na terenach zamkniętych regionalnego dyrektora ochrony środowiska – na wniosek zarządzającego składowiskiem. Obejmuje fazę eksploatacyjną i poeksploatacyjną oraz określa m.in. typ składowiska, rodzaje i masę przyjmowanych odpadów, wyposażenie techniczne i aparaturę kontrolno-pomiarową, sposób składowania i warstwy izolacyjne, zabezpieczenie przed dostępem osób nieuprawnionych, procedurę przyjmowania odpadów, plan awaryjny oraz sposób zamknięcia i kierunek rekultywacji. Zapisane w niej rozwiązania muszą być spójne z przepisami BHP.

Ewidencję i sprawozdawczość prowadzi się w Bazie danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami (BDO). Karta przekazania odpadu jest zarazem podstawowym narzędziem kontroli tego, co faktycznie trafia na obiekt – a więc i tego, na jakie czynniki narażeni są pracownicy przyjmujący dostawy.

Wymagania przeciwpożarowe – operat i monitoring wizyjny

Seria pożarów składowisk i magazynów odpadów doprowadziła w 2018 r. do zaostrzenia przepisów. Dziś jest to zagadnienie nadrzędne w branży i element, którego nie wolno pominąć w ocenie ryzyka.

Do wniosku o zezwolenie na zbieranie lub przetwarzanie odpadów dołącza się operat przeciwpożarowy – dokument określający warunki ochrony przeciwpożarowej obiektu lub miejsca magazynowania odpadów, uzgodnione z komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej. Szczegółowe wymagania techniczne i organizacyjne – wielkość i wysokość stref magazynowych, szerokość przejść i dojazdów pożarowych, odległości między strefami – określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 19 lutego 2020 r. (Dz. U. 2020 poz. 296).

Drugim obowiązkiem jest wizyjny system kontroli miejsca magazynowania lub składowania odpadów. Wymagania dotyczące rozmieszczenia kamer, jakości obrazu, zakresu rejestracji i czasu przechowywania nagrań określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 29 sierpnia 2019 r. (Dz. U. 2019 poz. 1755). Monitoring dokumentuje przebieg zdarzeń i pozwala wcześnie wykryć zarzewie pożaru.

Niezależnie od tego obiekt musi mieć sprawny sprzęt gaśniczy, zaopatrzenie w wodę do celów przeciwpożarowych, instrukcję bezpieczeństwa pożarowego oraz wyznaczoną i przeszkoloną obsadę do zwalczania pożarów i ewakuacji (art. 209¹ Kodeksu pracy).

Zagrożenie wybuchem metanu

W procesie beztlenowej fermentacji odpadów organicznych powstaje gaz składowiskowy, w którym dominują metan i dwutlenek węgla. Metan tworzy z powietrzem mieszaniny wybuchowe, dwutlenek węgla gromadzi się w zagłębieniach i wypiera tlen. W studniach odgazowania, komorach i zbiornikach może więc wystąpić zarówno atmosfera wybuchowa, jak i atmosfera o niedoborze tlenu.

Pracodawca ma w takiej sytuacji obowiązek dokonania oceny ryzyka wybuchu, wyznaczenia i oznakowania stref zagrożenia wybuchem oraz opracowania dokumentu zabezpieczenia stanowisk pracy przed wybuchem. Wymagania te określa rozporządzenie Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz. U. 2010 nr 138 poz. 931). W strefach EX stosuje się urządzenia w wykonaniu przeciwwybuchowym, ogranicza źródła zapłonu, wprowadza system zezwoleń na prace niebezpieczne pożarowo i zapewnia detekcję gazu – stacjonarną oraz osobistą przy pracach w zagłębieniach.

Zagrożenia na składowisku – zestawienie

Sortownia odpadów – praca ręczna przy taśmie

Większość zatrudnionych w branży pracuje dziś nie na koronie składowiska, lecz w instalacjach sortowania i przetwarzania odpadów. Specyfika tych stanowisk jest inna i wymaga odrębnej oceny ryzyka.

Praca przy kabinie sortowniczej to w przeważającej części ruchy monotypowe wykonywane w pozycji stojącej, w narzuconym tempie taśmy, przez całą zmianę. Dominują obciążenia statyczne obręczy barkowej i kręgosłupa oraz powtarzalne ruchy nadgarstka i stawu łokciowego. Ryzyko ogranicza regulowana wysokość stanowiska i podestów, dopasowanie prędkości taśmy, rotacja stanowisk w ciągu zmiany, dodatkowe przerwy wliczane do czasu pracy oraz maty antyzmęczeniowe.

Drugim istotnym czynnikiem jest mikroklimat. Kabiny bywają zimne zimą i przegrzane latem, a jednocześnie muszą być skutecznie wentylowane ze względu na zapylenie i bioaerozole. Zalecane są kabiny z nadciśnieniem i filtracją powietrza nawiewanego, oddzielone od hali. Dochodzi do tego hałas rozdrabniaczy i przesiewaczy oraz oświetlenie, które przy sortowaniu ręcznym decyduje o liczbie urazów rąk. Operatorzy wózków podnośnikowych muszą mieć uprawnienia UDT – kurs operator wózków jezdniowych podnośnikowych.

Czynniki chemiczne

W powietrzu nad składowiskiem i w instalacjach przetwarzania odpadów stwierdza się – obok metanu i dwutlenku węgla – amoniak, siarkowodór, tlenek węgla, tlenki azotu i siarki, lotne związki organiczne (benzen, toluen, ksyleny, chloroeten, dichlorometan, trichloroeten), aceton i butan-2-on, tiole i siarczki oraz aminy odpowiedzialne za uciążliwość zapachową. Dochodzą do tego spaliny silników wysokoprężnych i pyły.

Wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. 2018 poz. 1286 z późn. zm., m.in. Dz. U. 2024 poz. 1017). Emisja ma charakter dyfuzyjny i silnie zależy od pogody, dlatego pojedynczy pomiar w sprzyjających warunkach nie opisuje rzeczywistego narażenia.

Czynniki biologiczne

Emisji pyłów towarzyszą bioaerozole zawierające drobnoustroje, ich fragmenty, wytwarzane przez nie toksyny (endotoksyny bakterii Gram-ujemnych, mikotoksyny pleśni) oraz składniki ścian komórkowych, w tym glukany. Glukany i lotne związki organiczne pochodzenia grzybowego nie są organizmami – to odpowiednio składnik ściany komórkowej i metabolity, oddziałujące niezależnie od tego, czy drobnoustrój jest żywy.

Klasyfikację i obowiązki pracodawcy określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz. U. 2005 nr 81 poz. 716, t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 103).

Oznaczenia dodatkowe: A – możliwe efekty alergiczne, T – produkcja toksyn, V – dostępna i zarejestrowana w UE skuteczna szczepionka, D – wydłużony okres przechowywania rejestru. Dwie gwiazdki przy numerze grupy oznaczają czynnik nieprzenoszący się drogą powietrzną, stwarzający ograniczone ryzyko zakażenia. Ma to przełożenie na dobór ochron: przy HBV i HCV decyduje ochrona przed zakłuciem i kontaktem z krwią, przy hantawirusach – ochrona dróg oddechowych i deratyzacja.

Przy pracach z czynnikami grupy 3 lub 4 zagrożenia pracodawca prowadzi rejestr prac narażających pracowników na te czynniki oraz rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach; rejestr pracowników przechowuje się co najmniej 10 lat od ustania narażenia, a w przypadkach wskazanych w rozporządzeniu – 40 lat. Prace te zleca się pracownikom właściwie zabezpieczonym, w tym uodpornionym przy użyciu dostępnych szczepionek – w praktyce oznacza to szczepienia przeciw WZW typu B i przeciw tężcowi, finansowane przez pracodawcę. Zakres profilaktycznej opieki zdrowotnej opisuje artykuł Badania profilaktyczne dla pracowników, a tryb postępowania przy podejrzeniu choroby zawodowej – artykuł Choroby zawodowe.

Pomiary czynników szkodliwych

Obowiązek wykonywania badań i pomiarów czynników szkodliwych oraz zasady ustalania ich częstotliwości reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 949). Częstotliwość zależy od poziomu narażenia: raz na dwa lata przy wyniku powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS lub NDN i raz w roku powyżej 0,5 NDS/NDN, a przy przekroczeniach – po każdej zmianie warunków. Pomiary wykonują laboratoria akredytowane.

Strategię oceny narażenia inhalacyjnego na czynniki chemiczne opisuje norma PN-EN 689+AC:2019-06, która zastąpiła PN-EN 689:2002. Wprowadziła podejście statystyczne: o zgodności z wartością dopuszczalną decyduje nie pojedynczy wynik, lecz rozkład wyników serii pomiarów – ma to szczególne znaczenie przy emisji dyfuzyjnej ze składowiska. Systemy zarządzania BHP opisuje norma PN-ISO 45001:2018-06; wcześniejsza PN-N-18001:1999 została wycofana. Definicje czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych należy opierać na obowiązujących przepisach, nie na archiwalnych normach.

CEDEGO nie wykonuje pomiarów środowiska pracy. Pomoc w ustaleniu ich zakresu, interpretacji wyników i przełożeniu na ocenę ryzyka oferuje doradztwo i outsourcing BHP.

Środki ochrony indywidualnej i zaplecze higieniczno-sanitarne

Zgodnie z art. 237⁶ i art. 237⁷ Kodeksu pracy pracodawca nieodpłatnie dostarcza pracownikom środki ochrony indywidualnej (ŚOI) oraz odzież i obuwie robocze. ŚOI dobiera się na podstawie oceny ryzyka – dla składowiska i sortowni typowy zestaw obejmuje:

• rękawice ochronne – mechaniczne wg EN 388 oraz chroniące przed mikroorganizmami i chemikaliami wg EN ISO 374; przy sortowaniu ręcznym dodatkowo odporne na przecięcie;
• obuwie bezpieczne wg EN ISO 20345 w kategorii S3, z podnoskiem i wkładką antyprzebiciową;
• półmaski filtrujące FFP2 lub FFP3 wg EN 149 – FFP3 przy pracach pylących i w sortowni, a na stanowiskach o najwyższym narażeniu sprzęt z wymuszonym przepływem powietrza;
• odzież ochronna typu 5 (ochrona przed pyłami) i typu 6 (ochrona przed ciekłym aerozolem), w razie potrzeby jednorazowa;
• ochronniki słuchu dobrane do widma hałasu stanowiska;
• okulary lub gogle ochronne oraz odzież ostrzegawcza o intensywnej widzialności przy ruchu pojazdów.

Przy pracach związanych z wydzielaniem się substancji zakaźnych, pracach pylących oraz powodujących intensywne brudzenie wymagana jest szatnia przepustowa – część na odzież własną, część na odzież roboczą i ŚOI oraz łączący je zespół sanitarny z natryskami, przez który wyłącznie odbywa się ruch między obiema częściami (§ 16 załącznika nr 3 do ogólnych przepisów BHP). Dla pracowników mających kontakt z substancjami trującymi lub zakaźnymi przeznacza się odrębną szatnię przepustową. To wymóg prawny, nie dobra praktyka. Pracodawca zapewnia też pranie, odkażanie i w razie potrzeby niszczenie odzieży i ŚOI.

Na obiekcie muszą znajdować się pomieszczenia do spożywania posiłków i ochrony przed niepogodą, umywalnie z ciepłą i zimną wodą bieżącą, woda zdatna do picia oraz apteczki pierwszej pomocy. Przy ryzyku zakłucia konieczna jest procedura postępowania poekspozycyjnego.

Transport wewnętrzny i ruch pojazdów ciężkich

Najpoważniejsze wypadki na składowiskach wiążą się z ruchem pojazdów. Organizacja tego ruchu wymaga pisemnego planu: oddzielenia ciągów pieszych od jezdnych, jednokierunkowego układu dróg tam, gdzie to możliwe, oraz wyznaczonych i oznakowanych miejsc rozładunku. Drogi i place muszą mieć nawierzchnię o nośności dostosowanej do pojazdów, a teren wokół pryzmy – zabezpieczenie przed osuwaniem się gruntu.

Standardem są kamery cofania i czujniki martwego pola, sygnalizacja dźwiękowa biegu wstecznego, oświetlenie ostrzegawcze oraz zakaz przebywania pieszych w strefie manewrowej podczas rozładunku. Przy wejściu na naczepę i w strefach rozładunku należy przewidzieć ochronę przed upadkiem z wysokości – pomosty z barierkami, a tam, gdzie to niemożliwe, sprzęt chroniący przed upadkiem.

Szkolenia i nadzór

Pracownicy muszą przejść szkolenie wstępne i okresowe BHP, a przed dopuszczeniem do pracy – instruktaż stanowiskowy obejmujący zagrożenia konkretnego obiektu, postępowanie z odpadami niebezpiecznymi, zasady higieny oraz procedury awaryjne. Zakres ten obejmują szkolenia BHP, a dla osób sporządzających dokumentację – szkolenie dla osób wykonujących analizę i ocenę ryzyka zawodowego.

Prace przy usuwaniu odpadów oraz prace w kontakcie z czynnikami biologicznymi należą do prac wzbronionych młodocianym – wykaz zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. (Dz. U. 2023 poz. 1240), które zastąpiło uchylone rozporządzenie z 2004 r.

Pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym przełożonego, jeżeli warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia albo praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom (art. 210 § 1 Kodeksu pracy). Uprawnienie to nie przysługuje pracownikowi, którego obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia (art. 210 § 4).

Najczęstsze pytania

Czy każde składowisko musi mieć instrukcję prowadzenia składowiska?

Tak. Instrukcję zatwierdzaną decyzją marszałka województwa (art. 129 ustawy o odpadach) musi posiadać każdy zarządzający składowiskiem – od rozpoczęcia eksploatacji do końca fazy poeksploatacyjnej.

Czy pracodawca musi sfinansować szczepienia przeciw WZW typu B?

Przy narażeniu na czynniki grupy 3 lub 4, przeciwko którym dostępna jest szczepionka, prace zleca się pracownikom uodpornionym, a koszt szczepień obciąża pracodawcę. Na składowiskach i w sortowniach dotyczy to przede wszystkim WZW typu B oraz tężca.

Jak często należy wykonywać pomiary czynników szkodliwych?

Co najmniej raz na dwa lata przy wyniku powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS lub NDN i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS/NDN. Pomiary powtarza się także po każdej zmianie warunków pracy mogącej wpływać na narażenie.

Czy monitoring wizyjny magazynu odpadów jest obowiązkowy?

Tak – dla miejsc magazynowania lub składowania odpadów objętych tym wymogiem na podstawie ustawy o odpadach. Zasady prowadzenia wizyjnego systemu kontroli, w tym jakość obrazu i okres przechowywania nagrań, określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 29 sierpnia 2019 r.

Czy na składowisku trzeba wyznaczać strefy zagrożenia wybuchem?

Jeżeli ocena ryzyka wybuchu wykaże możliwość wystąpienia atmosfery wybuchowej – a przy gazie składowiskowym zawierającym metan jest to regułą w studniach odgazowania i instalacjach – pracodawca wyznacza i oznakowuje strefy oraz opracowuje dokument zabezpieczenia stanowisk pracy przed wybuchem.

Podstawa prawna i normy

1. Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1245).
2. Ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1328).
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U. z 2003 r. nr 169 poz. 1650 z późn. zm.).
4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 30 kwietnia 2013 r. w sprawie składowisk odpadów (Dz. U. 2013 poz. 523, t.j. Dz. U. 2022 poz. 1902).
5. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 19 lutego 2020 r. w sprawie wymagań w zakresie ochrony przeciwpożarowej dla miejsc zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów (Dz. U. 2020 poz. 296).
6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 29 sierpnia 2019 r. w sprawie wizyjnego systemu kontroli miejsca magazynowania lub składowania odpadów (Dz. U. 2019 poz. 1755).
7. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań BHP związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz. U. 2010 nr 138 poz. 931).
8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. 2005 nr 81 poz. 716, t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 103).
9. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. 2018 poz. 1286 z późn. zm., m.in. Dz. U. 2024 poz. 1017).
10. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 949).
11. Rozporządzenie Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym (Dz. U. 2023 poz. 1240).
12. PN-EN 689+AC:2019-06 – Narażenie na stanowiskach pracy. Pomiary narażenia inhalacyjnego na czynniki chemiczne.
13. PN-ISO 45001:2018-06 – Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy.

Autor: CEDEGO – Niepubliczne Centrum Kształcenia Ustawicznego w Łodzi. Potrzebują Państwo oceny ryzyka zawodowego lub szkolenia dla zakładu gospodarki odpadami? Kontakt: 42 652 03 34, 515 099 059, szkolenia@cedego.pl.

← Powrót do Czytelni