Data aktualizacji: 18.10.2026 r. | Stan prawny na: październik 2026 r.

W środowisku pracy pracownik znajduje się cały czas pod wpływem czynników niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia, które mogą powodować niekorzystne zmiany w jego organizmie. Badania profilaktyczne przeprowadzane są w celu kontroli wpływu tych czynników na pracownika.

Wśród badań profilaktycznych wyróżniamy: wstępne, okresowe oraz kontrolne. Przeprowadzanie ich ma na celu określenie:

w przypadku badań wstępnych – czy stan zdrowia kandydata pozwala mu na wykonywanie pracy na danym stanowisku,
w przypadku badań okresowych – czy wykonywana praca nie spowodowała żadnych niekorzystnych zmian w stanie zdrowia pracownika,
w przypadku badań kontrolnych – czy długotrwała choroba pracownika nie spowodowała niezdolności do pracy na danym stanowisku.

Obowiązkiem każdego pracownika jest poddanie się badaniom profilaktycznym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim, a także stosowanie się do wydanych zaleceń lekarskich. Pracownik nie może zostać dopuszczony do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań do wykonywania pracy na określonym stanowisku, w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania. Jest to istotne ze względu na bezpieczeństwo zarówno pracownika, jak i jego współpracowników. Zawieszenie badań okresowych obowiązujące w czasie stanu epidemii i stanu zagrożenia epidemicznego zakończyło się w 2023 r. – obowiązek ich wykonywania został w pełni przywrócony.

Prawo do wynagrodzenia w sytuacji, gdy ze względu na brak ważnego orzeczenia lekarskiego pracownik nie zostanie dopuszczony do pracy, jest uzależnione od przyczyn zaistnienia takich okoliczności. Gdy to pracodawca nie wydał pracownikowi w określonym czasie skierowania na badania, pracownikowi przysługuje wynagrodzenie za czas niewykonywania pracy. Wynagrodzenie nie przysługuje, gdy pracodawca wydał skierowanie, a pracownik mimo to nie zgłosił się na badania. Niewykonanie polecenia poddania się kontrolnym badaniom lekarskim narusza obowiązek wykonania polecenia dotyczącego pracy. W wyroku z 10 maja 2000 r. (sygn. I PKN 642/99) Sąd Najwyższy uznał, że takie zachowanie może uzasadniać rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Nie jest to jednak reguła bezwzględna – ocenie podlegają okoliczności konkretnej sprawy, w tym przyczyny niestawienia się na badanie oraz stopień zawinienia pracownika.

Wszystkie koszty związane z badaniami profilaktycznymi oraz niezbędną z uwagi na warunki pracy opieką profilaktyczną nad pracownikami ponosi wyłącznie pracodawca.

Wybór jednostki służby medycyny pracy należy do pracodawcy. Kodeks pracy nie uzależnia tego wyboru od porozumienia z załogą – z art. 237^11a Kodeksu pracy wynika obowiązek konsultowania z pracownikami lub ich przedstawicielami działań związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy, w tym dotyczących profilaktycznej opieki zdrowotnej. Jest to konsultacja, a nie uzgodnienie: brak zgody przedstawicieli pracowników nie blokuje decyzji pracodawcy. Badania profilaktyczne oraz inne świadczenia zdrowotne są wykonywane przez jednostkę medycyny pracy na podstawie pisemnej umowy z pracodawcą, zawieranej na okres nie krótszy niż rok, która określa m.in. strony i rodzaj świadczeń, zakres opieki zdrowotnej, warunki i sposób udzielania świadczeń, obowiązki pracodawcy wobec jednostki (przekazywanie informacji o czynnikach szkodliwych i wyników ich badań i pomiarów, udział w komisji BHP, możliwość przeglądu stanowisk pracy), wysokość należności i tryb rozliczeń oraz sposób rozwiązania umowy i rozstrzygania sporów.

Spis treści

Skierowanie na badania.
Wstępne badania lekarskie.
Okresowe badania lekarskie.
Kontrolne badania lekarskie.
Jak wygląda badanie profilaktyczne?
Orzeczenie lekarskie po zmianach z 2026 r.
Przechowywanie dokumentacji badań.
Sankcje za dopuszczenie do pracy bez aktualnych badań.
Najczęstsze pytania.
Podsumowanie.
Bibliografia.

Skierowanie na badania

Pracodawca wydaje pracownikowi skierowanie na badania profilaktyczne według wzoru określonego w rozporządzeniu – w dwóch egzemplarzach, z których jeden otrzymuje pracownik. Skierowanie zawiera:

określenie rodzaju badania profilaktycznego (wstępne, okresowe, kontrolne);
określenie stanowiska lub stanowisk pracy, na których osoba ma być zatrudniona lub jest zatrudniona;
opis warunków pracy, w tym informacje o czynnikach niebezpiecznych, szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych wraz z aktualnymi wynikami badań i pomiarów.

Kopię skierowania przechowuje się wraz z orzeczeniem lekarskim w aktach osobowych pracownika. Jeżeli to możliwe, badania profilaktyczne przeprowadza się w godzinach pracy. Za czas niewykonywania pracy w związku z badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a w razie przejazdu na badania do innej miejscowości przysługuje mu zwrot kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.

Wstępne badania lekarskie

Na wstępne badania lekarskie kierowani są:

kandydaci przyjmowani do pracy;
pracownicy młodociani przenoszeni na inne stanowiska pracy;
pracownicy przenoszeni na stanowiska pracy, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe.

Zgodnie z art. 229 § 1(1) Kodeksu pracy wstępnym badaniom lekarskim nie podlegają:

osoby przyjmowane ponownie do pracy u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko lub na stanowisko o takich samych warunkach pracy w ciągu 30 dni po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy;
osoby przyjmowane do pracy u innego pracodawcy na dane stanowisko w ciągu 30 dni po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy, jeżeli przedstawią aktualne orzeczenie lekarskie (wraz ze skierowaniem, na podstawie którego je wydano), a pracodawca stwierdzi, że warunki opisane w skierowaniu odpowiadają warunkom na danym stanowisku – z wyłączeniem osób przyjmowanych do wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych. Zasadę tę stosuje się odpowiednio przy przyjmowaniu do pracy osoby pozostającej jednocześnie w stosunku pracy z innym pracodawcą.

Od 2023 r., wraz z wprowadzeniem do Kodeksu pracy przepisów o pracy zdalnej, przejście pracownika na pracę zdalną nie wymaga skierowania na badania wstępne. Zmiana samej formy świadczenia pracy nie jest przeniesieniem na inne stanowisko. Jeżeli natomiast pracodawca kieruje na badania osobę, która ma pracować zdalnie, w skierowaniu opisuje warunki pracy występujące w miejscu jej wykonywania – przede wszystkim pracę przy monitorze ekranowym i warunki stanowiska przygotowanego poza siedzibą zakładu.

Okresowe badania lekarskie

Częstotliwość oraz zakres okresowych badań lekarskich określa rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy. Lekarz przeprowadzający badanie profilaktyczne może poszerzyć jego zakres, a także skrócić termin następnego badania okresowego, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia badanego.

Orientacyjna częstotliwość badań okresowych

Rozporządzenie nie zawiera sztywnego kalendarza badań. Terminy wynikają ze wskazówek metodycznych stanowiących załącznik nr 1 do rozporządzenia i są różnicowane w zależności od czynnika oraz poziomu narażenia, a ostateczną datę kolejnego badania wyznacza lekarz medycyny pracy w orzeczeniu. Poniższe zestawienie ma charakter orientacyjny.

Rodzaj pracy / czynnik	Orientacyjna częstotliwość badań okresowych	Uwagi
Praca przy monitorze ekranowym powyżej 4 godzin dziennie	co 4 lata	Z badaniem okulistycznym; pracodawca zapewnia okulary lub szkła kontaktowe, jeżeli lekarz zaleci ich stosowanie
Narażenie na hałas	co 1–3 lata	Pierwsze badanie okresowe zwykle po roku pracy; z badaniem audiometrycznym i konsultacją laryngologiczną
Praca na wysokości do 3 m	co 3–5 lat	Badania okulistyczne i neurologiczne
Praca na wysokości powyżej 3 m	co 2–3 lata	Szerszy zakres: okulistyczne, neurologiczne, laryngologiczne z oceną narządu równowagi
Kierowanie pojazdem służbowym w ramach obowiązków (kat. B)	co 2–4 lata	Ocena ostrości wzroku, widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie; nie zastępuje badań kierowców zawodowych wymaganych ustawą o transporcie drogowym

Lekarz przeprowadzający badanie może skrócić wyznaczony termin, jeżeli uzna to za konieczne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia pracownika.

Badania po ustaniu narażenia i po zakończeniu zatrudnienia

Dwie sytuacje bywają mylone i warto je rozdzielić.

Badania okresowe po ustaniu narażenia. Pracownikowi zatrudnionemu w warunkach narażenia na działanie substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających pracodawca zapewnia okresowe badania lekarskie również po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi czynnikami, a po rozwiązaniu stosunku pracy – na wniosek zainteresowanego o objęcie takimi badaniami. Badania te finansuje pracodawca, a po jego likwidacji przejmuje je wojewódzki ośrodek medycyny pracy.
Badania kończące zatrudnienie. Przepisy Kodeksu pracy nie przewidują obowiązkowego badania „końcowego” przy rozwiązaniu umowy. Pracodawca nie ma obowiązku kierowania odchodzącego pracownika na badanie, a pracownik nie ma obowiązku takiemu badaniu się poddać – poza opisanym wyżej przypadkiem narażenia na czynniki rakotwórcze i pyły zwłókniające.

Badania sanitarno-epidemiologiczne

Badania do celów sanitarno-epidemiologicznych to odrębna kategoria, uregulowana w ustawie o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, a nie w Kodeksie pracy. Dotyczą osób wykonujących prace, przy których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby – m.in. w gastronomii, przetwórstwie i obrocie żywnością, w wodociągach czy w opiece nad dziećmi. Ich wynikiem jest orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych, które nie zastępuje orzeczenia z badania profilaktycznego. Pracownik objęty obiema grupami wymagań musi dysponować dwoma dokumentami.

Kontrolne badania lekarskie

Pracownik niezdolny do pracy dłużej niż 30 dni z powodu choroby podlega kontrolnym badaniom lekarskim, w celu ustalenia, czy jest zdolny do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku. Skierowanie na badanie kontrolne wydaje pracodawca.

Jak wygląda badanie profilaktyczne?

Pracownik zgłasza się ze skierowaniem do jednostki medycyny pracy, z którą pracodawca ma podpisaną umowę. Na podstawie informacji zawartych w skierowaniu pracownik kierowany jest na odpowiednie badania, a następnie do lekarza medycyny pracy, który na podstawie wyników stwierdza, czy stan zdrowia pozwala na pracę na danym stanowisku. Każde badanie profilaktyczne kończy się orzeczeniem lekarskim stwierdzającym brak przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku albo istnienie takich przeciwwskazań.

W przypadku stwierdzenia przez lekarza sprawującego opiekę profilaktyczną przeciwwskazań do wykonywania dotychczasowej pracy, wynikających z choroby zawodowej lub wypadku przy pracy, pracodawca jest zobowiązany przenieść pracownika do odpowiedniej pracy.

Jeżeli pracownik lub pracodawca nie zgadzają się z treścią orzeczenia, mogą w ciągu 7 dni od dnia otrzymania orzeczenia wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania. Wniosek składa się za pośrednictwem podstawowej jednostki służby medycyny pracy, w której wydano kwestionowane orzeczenie – od 17 kwietnia 2026 r. przepis odsyła do jednostki, a nie do lekarza, który orzeczenie wydał. Ponowne badanie przeprowadzane jest w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy właściwym ze względu na miejsce świadczenia pracy, a gdy kwestionowane orzeczenie wydał lekarz zatrudniony w takim ośrodku – w najbliższej jednostce badawczo-rozwojowej w dziedzinie medycyny pracy. Badanie powinno być przeprowadzone w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku, a orzeczenie ustalone na jego podstawie jest ostateczne.

Orzeczenia lekarskie wydaje się według wzorów określonych w załącznikach nr 2 i 3 do rozporządzenia. Orzeczenie wraz z kopią skierowania przechowuje się w aktach osobowych pracownika.

Orzeczenie lekarskie po zmianach z 2026 r.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 20 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników (Dz. U. z 2026 r. poz. 456), obowiązujące od 17 kwietnia 2026 r., zmieniło formę i obieg orzeczeń lekarskich. Najważniejsze zmiany:

Postać elektroniczna orzeczenia. Orzeczenie może zostać wystawione w postaci elektronicznej i trafia wówczas do Systemu Informacji Medycznej. Pracownik odbiera je przez Internetowe Konto Pacjenta albo otrzymuje wydruk podpisany przez lekarza. Forma papierowa pozostaje dopuszczalna.
Zalecenia prozdrowotne. Lekarz przeprowadzający badanie profilaktyczne może wydać badanemu indywidualne zalecenia prozdrowotne (§ 3 ust. 2a).
Obligatoryjna treść orzeczenia (nowy § 3 ust. 4a): identyfikator dokumentu elektronicznego, rodzaj badania, dane pracownika, stanowisko pracy, oznaczenie lekarza wystawiającego oraz pouczenie o prawie wystąpienia z wnioskiem o ponowne badanie w terminie 7 dni. Doszedł też obowiązek wskazania daty wystawienia skierowania.
Przekazywanie orzeczeń pracodawcy. Orzeczenia przekazuje pracodawcy podstawowa jednostka służby medycyny pracy, w terminie i w trybie określonym w umowie zawartej z pracodawcą (§ 3 ust. 4h). Zastąpiło to dotychczasową praktykę wydawania orzeczenia w dwóch egzemplarzach – dla pracownika i dla pracodawcy.
Nowe wzory orzeczeń – załączniki nr 2 i 3; w załączniku nr 7 uchylono kolumnę 5.
Tryb odwoławczy przeniesiono z lekarza, który wydał orzeczenie, na podstawową jednostkę służby medycyny pracy.
Okres przejściowy na dostosowanie się do nowych zasad wynosił sześć miesięcy od wejścia zmian w życie.

Wzór skierowania na badania (załącznik nr 3a) nie uległ zmianie w 2026 r. – ostatnia jego modyfikacja pochodzi z nowelizacji ogłoszonej w Dz. U. z 2023 r. poz. 73. Pracodawcy mogą więc nadal korzystać z dotychczasowego formularza.

Odrębną zmianę wprowadziło rozporządzenie Ministra Zdrowia ogłoszone w Dz. U. z 2026 r. poz. 726, obowiązujące od 4 czerwca 2026 r., które wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/869 w sprawie ochrony pracowników przed narażeniem na ołów i diizocyjaniany. Dodany § 13a określa zasady badań pracowników narażonych na ołów: do 31 grudnia 2028 r. obowiązuje wartość wiążąca 30 μg Pb/100 ml krwi, a od 1 stycznia 2029 r. – 15 μg Pb/100 ml krwi. Przepis wyznacza również progi stężenia uruchamiające badania lekarskie oraz odrębny, zaostrzony próg 4,5 μg Pb/100 ml krwi dla pracownic w wieku rozrodczym.

Przechowywanie dokumentacji badań

Skierowania na badania lekarskie oraz orzeczenia wydane na ich podstawie przechowuje się w części B akt osobowych pracownika, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie dokumentacji pracowniczej. Dokumentacja pracownicza jest przechowywana przez 10 lat licząc od końca roku kalendarzowego, w którym stosunek pracy uległ rozwiązaniu lub wygasł – dla pracowników zatrudnionych po 1 stycznia 2019 r. Dla okresów wcześniejszych nadal obowiązuje okres 50-letni, chyba że pracodawca złożył raport informacyjny ZUS RIA. Dokumentację badań pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze lub pyły zwłókniające przechowuje się przez okres wskazany w przepisach szczególnych, znacznie dłuższy niż okres przechowywania akt osobowych.

Sankcje za dopuszczenie do pracy bez aktualnych badań

Dopuszczenie pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika.

Art. 283 § 1 Kodeksu pracy – kto, będąc odpowiedzialnym za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo kierując pracownikami, nie przestrzega przepisów lub zasad BHP, podlega karze grzywny od 2 000 zł do 60 000 zł. Górną i dolną granicę grzywny podwyższono ustawą z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2026 r. poz. 473), obowiązującą od 8 lipca 2026 r.
Grzywna nakładana mandatem przez inspektora pracy – do 5 000 zł.
Art. 220 Kodeksu karnego – osoba odpowiedzialna za BHP, która nie dopełnia wynikającego stąd obowiązku i naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3; przy działaniu nieumyślnym – grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Niezależnie od sankcji, brak aktualnych badań wpływa na ocenę odpowiedzialności pracodawcy w razie wypadku przy pracy oraz na postępowania odszkodowawcze.

Najczęstsze pytania

Czy pracownik może odmówić poddania się badaniom profilaktycznym?

Nie. Poddanie się badaniom wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz stosowanie się do zaleceń lekarskich jest obowiązkiem pracownika wynikającym z art. 211 Kodeksu pracy. Odmowa jest naruszeniem obowiązków pracowniczych i – zależnie od okoliczności – może uzasadniać karę porządkową, a nawet rozwiązanie umowy. Pracownik bez aktualnego orzeczenia nie może zostać dopuszczony do pracy.

Czy orzeczenie od poprzedniego pracodawcy jest ważne u nowego?

Może być honorowane, jeżeli nowy pracodawca zatrudnia pracownika w ciągu 30 dni od rozwiązania lub wygaśnięcia poprzedniego stosunku pracy, pracownik przedstawi aktualne orzeczenie wraz ze skierowaniem, na podstawie którego je wydano, a warunki opisane w skierowaniu odpowiadają warunkom na nowym stanowisku. Zasada ta nie obejmuje osób przyjmowanych do prac szczególnie niebezpiecznych.

Kto płaci za badania profilaktyczne i czas na nie poświęcony?

Wszystkie koszty badań oraz profilaktycznej opieki zdrowotnej ponosi pracodawca. Badania przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy, a pracownik zachowuje za ten czas prawo do wynagrodzenia. Przy wyjeździe na badania do innej miejscowości przysługuje zwrot kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.

Czy orzeczenie wystawione elektronicznie trzeba drukować do akt osobowych?

Dokumentacja pracownicza może być prowadzona w postaci papierowej albo elektronicznej i obie mają tę samą moc. Jeżeli pracodawca prowadzi akta osobowe w postaci papierowej, do części B włącza wydruk orzeczenia opatrzony podpisem lekarza albo odwzorowanie cyfrowe sporządzone zgodnie z przepisami o dokumentacji pracowniczej.

Czy przejście na pracę zdalną wymaga nowych badań?

Nie. Samo przejście na pracę zdalną nie jest przeniesieniem na inne stanowisko i nie wymaga badań wstępnych. Skierowanie wystawiane w innym trybie powinno jednak opisywać warunki pracy występujące w miejscu jej wykonywania.

Podsumowanie

Badania profilaktyczne służą dobru zarówno pracownika, jak i pracodawcy. Pracownik uzyskuje informacje na temat swojego stanu zdrowia oraz wynikających z niego ograniczeń. Pracodawca zyskuje wiedzę o predyspozycjach pracownika do wykonywania zadań na danym stanowisku, co pozwala mu podjąć odpowiednie działania chroniące zdrowie i życie załogi. Wyniki badań profilaktycznych są też jednym ze źródeł informacji przy aktualizacji oceny ryzyka zawodowego oraz przy rozpoznawaniu chorób zawodowych. CEDEGO nie jest jednostką służby medycyny pracy i nie wykonuje badań lekarskich, natomiast w ramach doradztwa i outsourcingu BHP pomagamy uporządkować obieg skierowań i orzeczeń oraz nadzór nad terminami badań. Przypominamy, że obok badań profilaktycznych warunkiem dopuszczenia do pracy są także aktualne szkolenia BHP – wstępne i okresowe, które mogą Państwo zrealizować w CEDEGO stacjonarnie w Łodzi, zdalnie lub w formie e-learningu.

Bibliografia

Autor: CEDEGO | Data pierwszej publikacji: 02.08.2013 r.

← Powrót do Czytelni

Badania profilaktyczne dla pracowników