Apteczka pierwszej pomocy

← Powrót do Czytelni

Data aktualizacji: 18.10.2026 r. | Stan prawny na: październik 2026 r.

Spis treści

  1. Apteczka pierwszej pomocy w miejscu pracy – obowiązki pracodawcy i regulacje prawne.
  2. Czym jest pierwsza pomoc przedmedyczna?
  3. Obowiązki pracodawcy w zakresie organizacji pierwszej pomocy.
  4. Apteczka pierwszej pomocy – definicja i rozmieszczenie.
  5. Wyposażenie apteczki pierwszej pomocy – co warto w niej umieścić?
  6. Leki w apteczce – czy to dozwolone?
  7. Oznakowanie i dostępność apteczek.
  8. Dostosowanie apteczki do potrzeb przedsiębiorstwa.
  9. Apteczka a ocena ryzyka zawodowego.
  10. Terminy ważności i przeglądy apteczki.
  11. Apteczki w pojazdach służbowych.
  12. Czy apteczka musi spełniać normę DIN 13157 lub DIN 13169?
  13. Odpowiedzialność za nieudzielenie pomocy.
  14. Podsumowanie.
  15. Bibliografia.

Apteczka pierwszej pomocy w miejscu pracy – obowiązki pracodawcy i regulacje prawne

Zapewnienie sprawnie funkcjonującego systemu pierwszej pomocy przedmedycznej oraz odpowiednie wyposażenie firmy w apteczki pierwszej pomocy to obowiązek każdego pracodawcy, wynikający z regulacji prawnych z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Dobrze zorganizowana pierwsza pomoc minimalizuje ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia pracowników.

Czym jest pierwsza pomoc przedmedyczna?

Według Ustawy z dnia 8 września 2006 roku o Państwowym Ratownictwie Medycznym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 141) pierwsza pomoc to zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Działania te wykonuje osoba znajdująca się na miejscu zdarzenia, korzystając z dostępnych wyrobów medycznych oraz produktów leczniczych dopuszczonych do powszechnego obrotu.

Obowiązki pracodawcy w zakresie organizacji pierwszej pomocy

Zgodnie z Kodeksem pracy (Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r.) oraz Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. 1997 nr 129 poz. 844, t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 169 poz. 1650, z późn. zm.) pracodawca jest zobowiązany zapewnić pracownikom sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy. Kluczowe są dwie jednostki redakcyjne: art. 2091 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, który nakłada obowiązek wyznaczenia pracowników do udzielania pierwszej pomocy, oraz § 44 ust. 1–3 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, który reguluje punkty pierwszej pomocy i apteczki. Na pracodawcy spoczywa zatem obowiązek:

  • wyznaczyć w zakładzie pracy punkty pierwszej pomocy oraz wyposażyć je w niezbędne apteczki i sprzęt;
  • powołać osoby przeszkolone w zakresie udzielania pierwszej pomocy. Kodeks pracy nie posługuje się kryterium „na każdej zmianie roboczej”: zgodnie z art. 2091 § 2 liczba wyznaczonych pracowników, ich szkolenie oraz wyposażenie, którym dysponują, powinny uwzględniać rodzaj i poziom występujących zagrożeń oraz rodzaj i wielkość zakładu pracy. W praktyce rekomendujemy, aby na każdej zmianie roboczej i w każdym budynku obecna była co najmniej jedna osoba przeszkolona – jest to zalecenie organizacyjne, a nie brzmienie przepisu;
  • umieścić przy apteczkach informacje o pracownikach przeszkolonych, w tym imię i nazwisko, miejsce wykonywanej pracy oraz numer telefonu;
  • zapewnić instrukcję udzielania pierwszej pomocy w łatwo dostępnym miejscu.

Apteczka pierwszej pomocy – definicja i rozmieszczenie

Apteczka pierwszej pomocy to pojemnik służący do przechowywania materiałów i środków niezbędnych do ratowania zdrowia i życia w sytuacjach nagłych. Liczba, lokalizacja oraz szczegółowe wyposażenie apteczek powinny być ustalane w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami. Zasady oznakowania i lokalizacji apteczek omawiamy w dalszej części artykułu.

Wyposażenie apteczki pierwszej pomocy – co warto w niej umieścić?

Polskie przepisy nie precyzują dokładnego składu apteczki, dlatego jej zawartość należy dostosować do specyfiki zakładu pracy. Konsultacja z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną jest kluczowa, ponieważ pozwala uwzględnić potencjalne zagrożenia występujące w danym środowisku pracy. Przykładowe elementy wyposażenia to:

Materiały opatrunkowe i środki dezynfekcyjne

  • sterylne gaziki i kompresy jałowe;
  • plastry z opatrunkiem o różnej wielkości;
  • bandaże elastyczne, opaski dziane i opaski siatkowe (do mocowania opatrunków);
  • opaska zaciskowa (staza taktyczna typu CAT) – wyłącznie tam, gdzie występuje realne ryzyko krwotoku masywnego, i tylko dla osób przeszkolonych w jej zakładaniu. Nie jest to zwykły materiał opatrunkowy i nie należy jej mylić z opaską dzianą;
  • gazy jałowe do tamowania krwawień;
  • antyseptyki do ran na bazie oktenidyny lub poliheksanidu (w postaci płynu lub aerozolu). Od wody utlenionej i spirytusu salicylowego należy odejść: woda utleniona uszkadza tkankę i opóźnia gojenie, a spirytus salicylowy nie jest antyseptykiem przeznaczonym do ran.

Specjalistyczne środki i akcesoria

  • nożyczki, pęsety, agrafki;
  • rękawiczki jednorazowe (lateksowe, nitrylowe lub winylowe);
  • chusta trójkątna;
  • koc termiczny (folia NRC) – chroniący przed wychłodzeniem lub przegrzaniem;
  • maseczka do sztucznego oddychania lub półmaski twarzowe;
  • kompresy żelowe chłodzące i opatrunki hydrożelowe przydatne w przypadku oparzeń;
  • nożyczki ratownicze do cięcia odzieży – odrębne od zwykłych nożyczek opatrunkowych;
  • worek na odpady oraz zapas rękawic jednorazowych wystarczający dla kilku osób udzielających pomocy, a nie pojedyncza para;
  • automatyczny defibrylator zewnętrzny (AED) wraz z oznakowaniem miejsca jego umieszczenia. Przepisy BHP nie nakładają obowiązku posiadania AED, jednak w zakładach o większej liczbie pracowników, rozproszonej zabudowie lub dłuższym czasie dojazdu zespołu ratownictwa medycznego jest to najskuteczniejszy element systemu pierwszej pomocy. Obsługi AED uczymy na szkoleniu BLS/AED;
  • sól fizjologiczna (NaCl 0,9%) do przemywania ran i oczu.

Dodatkowe wyposażenie dostosowane do profilu działalności

  • w miejscach narażonych na oparzenia chemiczne – neutralizatory substancji chemicznych, specjalne płukanki do oczu;
  • w branży budowlanej i produkcyjnej – dodatkowe opatrunki i zestawy do tamowania obfitych krwawień;
  • w biurach – podstawowe środki higieniczne (chusteczki jednorazowe, płyny dezynfekujące do rąk) oraz materiały opatrunkowe dostosowane do drobnych skaleczeń;
  • kołnierz ortopedyczny – wyłącznie tam, gdzie występuje podwyższone ryzyko urazu kręgosłupa szyjnego, i wyłącznie dla osób przeszkolonych medycznie. Aktualne wytyczne resuscytacji odchodzą od rutynowej stabilizacji kołnierzem przez osoby bez przeszkolenia: nieprawidłowo założony kołnierz może pogorszyć stan poszkodowanego. Standardem dla świadka zdarzenia pozostaje ręczna stabilizacja głowy;
  • rurka ustno-gardłowa – element kwalifikowanej pierwszej pomocy, przeznaczony dla ratowników i personelu medycznego, a nie dla przeciętnego pracownika wyznaczonego do udzielania pierwszej pomocy.

Leki w apteczce – czy to dozwolone?

Przepisy nie regulują zawartości apteczek zakładowych, a żaden przepis nie zakazuje wprost umieszczania w apteczce produktów leczniczych dostępnych bez recepty. Mimo to w praktyce odradzamy ich udostępnianie, i to z powodów merytorycznych, a nie formalnych.

Pracodawca ani osoba wyznaczona do udzielania pierwszej pomocy nie znają przeciwwskazań, uczuleń ani leków przyjmowanych na stałe przez poszkodowanego, nie mogą więc odpowiedzialnie ocenić wskazań do podania leku. Pierwsza pomoc w rozumieniu art. 3 pkt 7 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym to zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego – podanie leku przeciwbólowego czy przeciwgorączkowego nie mieści się w tym zakresie i nie jest czynnością ratunkową. Udostępnienie leku przez pracodawcę może natomiast rodzić jego odpowiedzialność za następstwa.

Na marginesie warto uporządkować częste nieporozumienie: rozporządzenie Ministra Zdrowia z 28 lutego 2017 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń udzielanych przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego nie dotyczy apteczek zakładowych ani pierwszej pomocy. Określa ono, które świadczenia pielęgniarka lub położna może wykonać bez zlecenia lekarza, i nie można z niego wyprowadzać zakazu kierowanego do pracodawców.

Oznakowanie i dostępność apteczek

Apteczkę i punkt pierwszej pomocy oznacza się znakiem E003 „Apteczka pierwszej pomocy” według PN-EN ISO 7010 – biały krzyż na zielonym tle, w kształcie kwadratu lub prostokąta. Znak powinien być widoczny z odległości wynikającej z wielkości pomieszczenia i nie może być zasłonięty. Jeżeli w zakładzie znajduje się defibrylator, jego lokalizację oznacza się odrębnym znakiem AED. Szerzej o zasadach stosowania znaków piszemy w artykule o nowych znakach bezpieczeństwa.

Apteczkę umieszcza się w miejscu łatwo dostępnym i widocznym, a przy niej – czytelną instrukcję udzielania pierwszej pomocy oraz wykaz pracowników wyznaczonych do jej udzielania (imię i nazwisko, miejsce wykonywania pracy, numer telefonu). Każdy pracownik powinien wiedzieć, gdzie znajduje się najbliższy punkt pierwszej pomocy i kto jest wyznaczony do jej udzielania. Apteczki nie wolno zamykać na klucz w sposób uniemożliwiający szybki dostęp.

Dostosowanie apteczki do potrzeb przedsiębiorstwa

Nie ma jednej, uniwersalnej listy zawartości apteczki, która sprawdzi się w każdym przedsiębiorstwie. Potrzeby zależą m.in. od rodzaju działalności, wielkości zakładu, liczby pracowników oraz specyfiki występujących zagrożeń. Stała współpraca z lekarzem sprawującym opiekę zdrowotną nad pracownikami, jak również regularne szkolenia z udzielania pierwszej pomocy, pozwolą na optymalne dopasowanie wyposażenia.

Apteczka a ocena ryzyka zawodowego

Zawartość apteczki nie powinna być dobierana z katalogu „na oko”. Punktem wyjścia jest ocena ryzyka zawodowego: wskazane w niej zagrożenia wprost przekładają się na wyposażenie. Przy pracy z substancjami żrącymi potrzebne są płukanki do oczu i prysznic bezpieczeństwa, przy pracach z narzędziami tnącymi – opatrunki do tamowania obfitych krwawień, przy pracach na wysokości i w transporcie – koce termiczne i opatrunki na duże powierzchnie. Jeżeli w zakładzie występuje ryzyko nagłego zatrzymania krążenia związane z wysiłkiem, pracą w obciążeniu cieplnym lub strukturą wiekową załogi, uzasadnione jest wyposażenie zakładu w AED. Przy aktualizacji oceny ryzyka warto więc za każdym razem przejrzeć również skład apteczek.

Terminy ważności i przeglądy apteczki

Przepisy nie wyznaczają częstotliwości przeglądów apteczek, ale brak kontroli jest najczęstszym uchybieniem stwierdzanym podczas kontroli i audytów. Sprawdza się bowiem nie to, czy apteczka wisi na ścianie, lecz czy jej zawartość nadaje się do użycia. Sprawdzony model postępowania:

  1. Kto. Osobę odpowiedzialną za apteczki wyznacza pracodawca na piśmie – zwykle jest to pracownik wyznaczony do udzielania pierwszej pomocy albo pracownik służby BHP.
  2. Jak często. Przegląd co najmniej raz na pół roku, a w zakładach o podwyższonym ryzyku – kwartalnie. Dodatkowo każdorazowo po użyciu apteczki.
  3. Co sprawdzamy. Daty ważności materiałów opatrunkowych, antyseptyków i chust ratowniczych, szczelność opakowań jałowych, stan rękawic i maseczek, kompletność względem ustalonego wykazu, czytelność oznakowania i instrukcji, aktualność wykazu osób przeszkolonych wraz z numerami telefonów. W przypadku AED – datę ważności elektrod i baterii oraz wynik autotestu.
  4. Jak dokumentujemy. Prowadzi się kartę kontroli apteczki (rejestr przeglądów i uzupełnień) z datą, nazwiskiem osoby sprawdzającej, listą braków i datą ich uzupełnienia. Wykaz zawartości umieszcza się wewnątrz apteczki, a braki uzupełnia niezwłocznie, a nie przy kolejnym przeglądzie.

Materiałów przeterminowanych nie należy pozostawiać „na wszelki wypadek” – jałowość opatrunku po upływie terminu nie jest gwarantowana.

Apteczki w pojazdach służbowych

Polskie przepisy ruchu drogowego nie nakładają na kierowców samochodów osobowych obowiązku wożenia apteczki (inaczej niż w autobusach czy pojazdach przewożących towary niebezpieczne). Nie zwalnia to jednak pracodawcy z obowiązków wynikających z prawa pracy: jeżeli pracownik wykonuje pracę, kierując pojazdem służbowym, pojazd ten jest jego stanowiskiem pracy, a pracodawca powinien zapewnić możliwość udzielenia pierwszej pomocy. Apteczka samochodowa powinna więc znaleźć się na wyposażeniu floty, być objęta tym samym rejestrem przeglądów co apteczki stacjonarne i uwzględniać warunki przewożenia – wysokie temperatury latem skracają przydatność niektórych środków.

Czy apteczka musi spełniać normę DIN 13157 lub DIN 13169?

Nie. Polskie przepisy nie wymagają, aby apteczka zakładowa odpowiadała normie DIN 13157 (zestaw mniejszy, typ C) ani DIN 13169 (zestaw większy, typ E), ani żadnej innej normie. Obowiązuje zasada z § 44 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP: liczbę, lokalizację i wyposażenie apteczek ustala pracodawca w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, z uwzględnieniem rodzaju i nasilenia zagrożeń.

Normy DIN bywają jednak wygodnym punktem odniesienia: dają gotowy, powtarzalny wykaz zawartości, ułatwiają zakupy i kontrolę kompletności. Można je potraktować jako bazę i rozbudować o elementy wynikające z oceny ryzyka. Sam zakup apteczki „zgodnej z DIN” nie zwalnia natomiast z obowiązku uzgodnienia wyposażenia z lekarzem medycyny pracy.

Odpowiedzialność za nieudzielenie pomocy

Obok obowiązków pracodawcy wynikających z prawa pracy istnieje powszechny obowiązek ratowniczy. Zgodnie z art. 162 § 1 Kodeksu karnego kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na takie niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Odpowiedzialności nie ponosi ten, kto nie może udzielić pomocy bez poddania siebie lub innej osoby niebezpieczeństwu, a także ten, kto nie udziela pomocy, do której konieczne jest poddanie się zabiegowi lekarskiemu. Przepis ten obowiązuje niezależnie od tego, czy pracownik został formalnie wyznaczony do udzielania pierwszej pomocy, i jest ważnym argumentem przemawiającym za regularnym szkoleniem całej załogi, a nie tylko wyznaczonych osób.

Podsumowanie

Każdy pracodawca ma obowiązek zapewnić w zakładzie pracy sprawnie działający system pierwszej pomocy oraz zadbać o to, aby w zakładzie znajdowała się odpowiednio wyposażona apteczka pierwszej pomocy. Dzięki temu pracownicy mogą czuć się bezpiecznie, wiedząc, że w razie nagłego zdarzenia otrzymają niezbędne wsparcie. Zgodność z przepisami to nie tylko kwestia formalna, ale przede wszystkim troska o zdrowie i życie osób zatrudnionych w zakładzie pracy.

Bibliografia

  1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1245), w szczególności art. 2091.
  2. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 roku w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. 1997 nr 129 poz. 844, t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 169 poz. 1650, z późn. zm.), w szczególności § 44.
  3. Ustawa z dnia 8 września 2006 roku o Państwowym Ratownictwie Medycznym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 141), w szczególności art. 3 pkt 7.
  4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 lutego 2017 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego (Dz. U. z 2017 r. poz. 497) – akt przywoływany wyłącznie w celu sprostowania rozpowszechnionej, błędnej interpretacji; nie reguluje on zawartości apteczek zakładowych.
  5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 162.
  6. PN-EN ISO 7010 – Symbole graficzne. Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa. Zarejestrowane znaki bezpieczeństwa (znak E003).

Autor: CEDEGO | Data pierwszej publikacji: 14.12.2024 r.

← Powrót do Czytelni