Choroby zawodowe – definicja, wykaz i praktyczne informacje

← Powrót do Czytelni

Data aktualizacji: 18.10.2026 r. | Stan prawny na: październik 2026 r. | Autor: CEDEGO

Spis treści

1. Choroba zawodowa – definicja.
2. Obowiązki pracodawcy w zakresie zapobiegania chorobom zawodowym.
3. Zgłaszanie podejrzenia choroby zawodowej.
4. Postępowanie przy rozpoznawaniu choroby zawodowej.
5. Świadczenia i uprawnienia z tytułu choroby zawodowej.
6. Wykaz chorób zawodowych.
7. Załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009r. (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1297).
8. Co zmieniło się w wykazie chorób zawodowych od 21 grudnia 2025 r.
9. Obowiązki pracodawcy po stwierdzeniu choroby zawodowej.
10. Karta oceny narażenia zawodowego.
11. Terminy w postępowaniu w sprawie choroby zawodowej.
12. Najczęstsze pytania.
13. Podstawa prawna.

Choroba zawodowa – definicja

Choroba zawodowa to schorzenie powstałe w wyniku oddziaływania szkodliwych czynników środowiska pracy lub sposobu wykonywania pracy. Tego typu choroby są bezpośrednio związane z warunkami panującymi na stanowiskach pracy. Definicja legalna została zawarta w art. 235¹ Kodeksu pracy: „Za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych «narażeniem zawodowym»”. Oznacza to, że muszą być spełnione łącznie dwie przesłanki: choroba figuruje w zamkniętym wykazie chorób zawodowych, a ocena warunków pracy potwierdza jej związek z narażeniem zawodowym. Definicja choroby zawodowej jest szczegółowo uregulowana w aktach prawnych, co pozwala na jednolitą kwalifikację i orzekanie o ich wystąpieniu.

Zasadniczym celem regulacji prawnych dotyczących chorób zawodowych jest ochrona zdrowia pracowników i ograniczenie ryzyka dolegliwości wynikających z ekspozycji na niekorzystne czynniki. Schorzenia te mogą wynikać z narażenia na substancje chemiczne, czynniki biologiczne, hałas, wibracje, promieniowanie, pyły, a także wymuszoną pozycję ciała czy nadmierny wysiłek fizyczny. W praktyce oznacza to, że uznanie choroby za zawodową wymaga potwierdzenia jej związku przyczynowo-skutkowego z wykonywaną pracą.

Szersze omówienie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy znajdą Państwo w materiałach zgromadzonych w naszej czytelni, a zakres zajęć prowadzonych przez CEDEGO przedstawia oferta szkoleń BHP.

Obowiązki pracodawcy w zakresie zapobiegania chorobom zawodowym

Zgodnie z art. 207 § 2 Kodeksu pracy pracodawca ma obowiązek chronić zdrowie i życie pracowników, zapewniając bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Oznacza to konieczność identyfikacji oraz eliminacji lub redukcji szkodliwych czynników, a także stałego monitoringu środowiska pracy. Aby uniknąć chorób zawodowych, pracodawca powinien:

• przeprowadzać badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrować i przechowywać ich wyniki oraz udostępniać je pracownikom — obowiązek ten wynika z art. 227 Kodeksu pracy;
• utrzymywać urządzenia pomiarowe i instalacje w stanie stałej sprawności technicznej;
• dokonywać oceny ryzyka zawodowego oraz zapoznawać pracowników z wynikami tej oceny;
• zapewniać regularne szkolenia z zakresu BHP i kierować na badania profilaktyczne;
• stosować środki ochrony zbiorowej i indywidualnej oraz kontrolować ich sprawność.

Zgłaszanie podejrzenia choroby zawodowej

Jeśli istnieje podejrzenie wystąpienia choroby zawodowej u pracownika, zgłoszenia może dokonać:

• pracodawca;
• lekarz (sprawujący profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem);
• pracownik lub były pracownik, który na podstawie objawów podejrzewa chorobę zawodową (obecnie zatrudniony pracownik powinien dokonać zgłoszenia za pośrednictwem lekarza).

Zgłoszenie kieruje się do właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego oraz okręgowego inspektora pracy. Dzięki temu organy kontrolne i nadzorcze mogą wszcząć procedurę wyjaśniającą i zdiagnozować, czy choroba ma faktycznie charakter zawodowy.

Postępowanie przy rozpoznawaniu choroby zawodowej

Po otrzymaniu zgłoszenia odpowiedni inspektor sanitarny wszczyna postępowanie. Pracownik jest kierowany do jednostki orzeczniczej I stopnia, gdzie lekarz specjalista dokonuje szczegółowej oceny na podstawie:

• wyników badań lekarskich i analizy dokumentacji medycznej;
• dokumentacji związanej z przebiegiem zatrudnienia i historią narażenia na czynniki szkodliwe;
• oceną narażenia zawodowego.

Jeśli pracownik nie zgadza się z wydanym orzeczeniem, może w terminie 14 dni wnioskować o jego ponowne rozpatrzenie w jednostce orzeczniczej II stopnia. Orzeczenie lekarskie jednostki orzeczniczej II stopnia jest ostateczne w zakresie oceny stanu zdrowia — nie przysługuje od niego kolejny wniosek o ponowne badanie. Nie jest to jednak rozstrzygnięcie administracyjne. Decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia wydaje właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny, a informacja o niej trafia do pracownika lub byłego pracownika, pracodawcy, jednostki orzeczniczej oraz okręgowego inspektora pracy. Decyzja ta nie jest ostateczna: służy od niej odwołanie do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego w terminie 14 dni od dnia doręczenia, a od decyzji organu II instancji — skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, wnoszona w terminie 30 dni.

Wszelkie aktualne przepisy i ustawy dotyczące chorób zawodowych można znaleźć w Internetowym Systemie Aktów Prawnych oraz na stronach rządowych serwisów informacyjnych.

Świadczenia i uprawnienia z tytułu choroby zawodowej

W przypadku stwierdzenia choroby zawodowej, ubezpieczonemu pracownikowi przysługują m.in.:

• zasiłek chorobowy (100% podstawy wymiaru);
• świadczenie rehabilitacyjne;
• zasiłek wyrównawczy;
• jednorazowe odszkodowanie oraz renty (z tytułu niezdolności do pracy, szkoleniowa, rodzinna);
• dodatki do rent oraz pokrycie kosztów niektórych świadczeń medycznych.

Aktualne informacje o świadczeniach i zasadach ich przyznawania można uzyskać na stronach instytucji publicznych, takich jak Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) czy Państwowa Inspekcja Pracy (PIP).

Wykaz chorób zawodowych

Wykaz chorób zawodowych jest określony w załączniku do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1297). Lista ta wymienia schorzenia oraz okresy, w których pojawienie się udokumentowanych objawów chorobowych po zakończeniu pracy w narażeniu zawodowym uprawnia do stwierdzenia choroby zawodowej.

Należy podkreślić, że przepisy ulegają zmianom, dlatego przed zastosowaniem się do informacji zawartych w poniższej tabeli warto sprawdzić aktualne regulacje prawne. Pomocne mogą być również źródła zewnętrzne, takie jak Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA), które dostarczają opracowań oraz porad w zakresie zdrowia w pracy.

Jak czytać drugą kolumnę wykazu

Pierwsza kolumna wymienia jednostki chorobowe, druga — okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym. Jeżeli objawy ujawnią się po upływie tego okresu, rozpoznanie choroby zawodowej co do zasady nie jest możliwe. Wpis „nie można określić” oznacza, że ustawodawca nie wyznaczył takiej granicy czasowej, a rozpoznanie może nastąpić również wiele lat po ustaniu narażenia. Przy nowotworach złośliwych okres ustala się indywidualnie, w zależności od okresu latencji danego nowotworu. Zasadę tę wyraża art. 235² Kodeksu pracy.

Załącznik
do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009r. (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1297)

Co zmieniło się w wykazie chorób zawodowych od 21 grudnia 2025 r.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 listopada 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. poz. 1582) weszło w życie 21 grudnia 2025 r. i wdrożyło do prawa polskiego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2668, dotyczącą ochrony pracowników przed narażeniem na azbest w miejscu pracy. Jednolity tekst rozporządzenia ogłoszono obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 września 2026 r. (Dz. U. z 2026 r. poz. 1297). Zakres zmian w wykazie przedstawia się następująco:

1. Dodano roku.
2. W poz. 17 (nowotwory złośliwe) dodano dwie nowe jednostki: rak jajnika oraz nowotwór przewodu pokarmowego; w obu przypadkach okres ustala się indywidualnie, w zależności od okresu latencji nowotworu.
3. W poz. 5,7.
4. W poz. 21 (ubytek słuchu spowodowany hałasem) usunięto wymóg obustronności ubytku oraz odniesienie do ucha lepiej słyszącego. Obecnie wystarczy trwały odbiorczy ubytek słuchu typu ślimakowego lub czuciowo-nerwowego, wyrażony podwyższeniem progu słuchu o co najmniej 45 dB, obliczonym jako średnia arytmetyczna dla częstotliwości 1, 2 i 3 kHz.

Zmiana poz. 21 ma istotne znaczenie praktyczne: ubytek słuchu w jednym uchu, który przed nowelizacją nie dawał podstaw do rozpoznania choroby zawodowej, obecnie może je dawać.

Obowiązki pracodawcy po stwierdzeniu choroby zawodowej

Stwierdzenie choroby zawodowej nie kończy obowiązków pracodawcy. Zgodnie z art. 235 § 3–5 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany:

• niezwłocznie ustalić przyczyny powstania choroby zawodowej oraz charakter i rozmiar zagrożenia tą chorobą, działając w porozumieniu z właściwym państwowym inspektorem sanitarnym;
• przystąpić niezwłocznie do usunięcia czynników powodujących powstanie choroby zawodowej i zastosować inne niezbędne środki zapobiegawcze;
• zapewnić realizację zaleceń lekarskich;
• prowadzić rejestr obejmujący przypadki stwierdzonych chorób zawodowych i podejrzeń o takie choroby (art. 235 § 4 Kodeksu pracy);
• przesłać zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej do Instytutu Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi oraz do właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego — niezwłocznie po zakończeniu postępowania mającego na celu ustalenie uszczerbku na zdrowiu lub niezdolności do pracy w związku ze stwierdzoną chorobą zawodową (art. 235 § 5 Kodeksu pracy).

Karta oceny narażenia zawodowego

Ocena narażenia zawodowego jest jednym z dwóch filarów rozpoznania choroby zawodowej — obok samego rozpoznania klinicznego. Kartę oceny narażenia zawodowego, według wzoru stanowiącego załącznik do rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych, sporządza właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny, który po otrzymaniu zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej wszczyna postępowanie i przekazuje kartę wraz ze skierowaniem na badania do jednostki orzeczniczej I stopnia. Ocenę sporządza się na podstawie dokumentacji gromadzonej przez pracodawców i jednostki Państwowej Inspekcji Sanitarnej; jeżeli dokumentacja budzi wątpliwości, a sprawa dotyczy aktualnego zatrudnienia, ocenę przeprowadza się bezpośrednio u pracodawcy. Rzetelność dokumentacji pracodawcy — wyników badań i pomiarów czynników szkodliwych, kart charakterystyki, rejestru prac w narażeniu — ma zatem bezpośredni wpływ na wynik postępowania.

Terminy w postępowaniu w sprawie choroby zawodowej

1. Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej — niezwłocznie, do właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego i okręgowego inspektora pracy.
2. Wniosek o ponowne badanie w jednostce orzeczniczej II stopnia — 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarskiego, składany za pośrednictwem jednostki orzeczniczej I stopnia.
3. Odwołanie od decyzji państwowego powiatowego inspektora sanitarnego — 14 dni od dnia doręczenia decyzji, do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego.
4. Skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego na decyzję organu II instancji — 30 dni od dnia doręczenia decyzji.
5. Przesłanie karty stwierdzenia choroby zawodowej do Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych — 14 dni od dnia, w którym decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej stała się ostateczna.
6. Zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej — niezwłocznie po zakończeniu postępowania w sprawie uszczerbku na zdrowiu lub niezdolności do pracy.

Najczęstsze pytania

Czy wykaz chorób zawodowych jest zamknięty?

Tak. Wykaz zawarty w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych ma charakter zamknięty. Schorzenie, które nie zostało w nim wymienione, nie może zostać uznane za chorobę zawodową, nawet jeżeli jego związek z warunkami pracy jest oczywisty. Zmiana wykazu wymaga nowelizacji rozporządzenia.

Czy decyzja państwowego powiatowego inspektora sanitarnego jest ostateczna?

Nie. Od decyzji organu I instancji służy odwołanie do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. Dopiero decyzja organu II instancji jest ostateczna w postępowaniu administracyjnym, a i od niej przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Czy chorobę zawodową można rozpoznać po zakończeniu pracy w narażeniu?

Tak, pod warunkiem że udokumentowane objawy chorobowe wystąpiły w okresie wskazanym w drugiej kolumnie wykazu. Przy części schorzeń, na przykład pylicach płuc czy chorobach zakaźnych, w kolumnie tej widnieje wpis „nie można określić”, co oznacza brak ograniczenia czasowego.

Kto może zgłosić podejrzenie choroby zawodowej?

Pracodawca, lekarz podmiotu właściwego do rozpoznawania chorób zawodowych, lekarz lub lekarz dentysta, który podczas wykonywania zawodu powziął takie podejrzenie, a także pracownik lub były pracownik. Pracownik pozostający w zatrudnieniu zgłasza podejrzenie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną.

Jakie dokumenty pracodawca musi prowadzić w związku z chorobami zawodowymi?

Rejestr obejmujący przypadki stwierdzonych chorób zawodowych i podejrzeń o takie choroby, dokumentację badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia wraz z rejestrem wyników, a także — po zakończeniu postępowania powypadkowego w zakresie uszczerbku na zdrowiu — zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej.

Podstawa prawna

1. Kodeks pracy (Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r., t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1245).
2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1297).
3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 listopada 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. poz. 1582), obowiązujące od 21 grudnia 2025 r.
4. Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1644).

Uwaga: Artykuł zaktualizowano 18.10.2026 r. (stan prawny: październik 2026 r.). Autor: CEDEGO. W celu uzyskania najświeższych informacji zaleca się korzystanie z oficjalnych źródeł, takich jak strony ministerstw, instytucji nadzorujących warunki pracy oraz wspomniany dział czytelni na naszej stronie.

← Powrót do Czytelni