Omdlenie

← Powrót do Czytelni

Data aktualizacji: 18.10.2026 r. | Stan prawny na: październik 2026 r. | Autor: CEDEGO

Omdlenie (syncope) to nagła, krótkotrwała utrata przytomności spowodowana przejściowym zmniejszeniem przepływu krwi przez mózg, która ustępuje samoistnie — najczęściej w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu sekund. Osobę, która zemdlała, należy ułożyć na plecach i unieść jej kończyny dolne, a jeżeli pozostaje nieprzytomna, lecz oddycha prawidłowo — udrożnić drogi oddechowe i ułożyć ją w pozycji bocznej bezpiecznej, kontrolując oddech aż do powrotu przytomności lub przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego. Jeżeli osoba nie oddycha prawidłowo, nie jest to omdlenie: obowiązuje algorytm BLS — wezwanie pomocy pod numerem 112 i natychmiastowa resuscytacja krążeniowo-oddechowa. Omdleniu zapowiadanemu przez zawroty głowy, mroczki, szum w uszach i zimny pot można zapobiec: wystarczy usiąść lub położyć się i napiąć duże grupy mięśni (manewry przeciwdziałające omdleniu).

Spis treści

1. Czym jest omdlenie, a czym nie jest.
2. Objawy zwiastunowe, czyli stan przedomdleniowy.
3. Manewry przeciwdziałające omdleniu.
4. Najczęstsze przyczyny omdleń.
5. Algorytm postępowania świadka zdarzenia.
6. Kiedy bezwzględnie wezwać zespół ratownictwa medycznego.
7. Czego nie robić.
8. Omdlenie w miejscu pracy — perspektywa BHP.
9. Najczęstsze pytania.
10. Podstawa prawna i źródła.
11. Szkolenia z pierwszej pomocy w CEDEGO.

Czym jest omdlenie, a czym nie jest

Istotą omdlenia jest przejściowa hipoperfuzja mózgu, czyli zbyt mały dopływ krwi do tkanki mózgowej. Utrata przytomności ma nagły początek, towarzyszy jej utrata napięcia mięśniowego (osoba osuwa się lub upada), a powrót świadomości następuje samoistnie i jest zwykle pełny. To ostatnie kryterium pozwala odróżnić omdlenie od stanów groźniejszych.

Utrata przytomności spowodowana krwotokiem i utratą dużej objętości krwi nie jest omdleniem, lecz objawem wstrząsu hipowolemicznego — stanu, który sam nie ustępuje i bez pomocy medycznej prowadzi do zgonu. Najpoważniejszą pomyłką jest jednak uznanie za omdlenie zatrzymania krążenia: osoba w zatrzymaniu krążenia również nagle traci przytomność i napięcie mięśniowe, ale nie oddycha prawidłowo. Dlatego o dalszym postępowaniu świadka decyduje ocena oddechu, a nie badanie tętna. Algorytm podstawowych zabiegów resuscytacyjnych w wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji z 2025 r. nie przewiduje poszukiwania tętna przez osobę bez wykształcenia medycznego — jest to czynność niewiarygodna i opóźniająca rozpoczęcie uciśnięć klatki piersiowej.

Objawy zwiastunowe, czyli stan przedomdleniowy

Większość omdleń odruchowych i ortostatycznych poprzedzają objawy zwiastunowe trwające od kilku do kilkudziesięciu sekund:

• zawroty głowy i uczucie „odpływania”;
• mroczki, zwężenie pola widzenia, ciemnienie obrazu;
• szum lub dzwonienie w uszach, wrażenie oddalających się dźwięków;
• nudności, czasem ból brzucha;
• nagła bladość powłok skórnych;
• zimny, lepki pot;
• osłabienie nóg, uczucie „miękkich kolan”.

Rozpoznanie tych objawów daje czas na reakcję, która często pozwala uniknąć i utraty przytomności, i urazu spowodowanego upadkiem.

Manewry przeciwdziałające omdleniu

Manewry przeciwdziałające omdleniu (ang. physical counterpressure maneuvers) polegają na silnym, izometrycznym napięciu dużych grup mięśniowych. Zwiększa ono opór naczyniowy i powrót żylny, podnosi ciśnienie tętnicze i w części przypadków przerywa narastający odruch wazowagalny. Stosuje się je przy pierwszych objawach zwiastunowych. Zaleca się najpierw usiąść lub położyć się, ponieważ wykonywanie manewru na stojąco grozi upadkiem w razie nagłej utraty napięcia posturalnego.

1. Skrzyżowanie nóg z napięciem mięśni — nogi skrzyżowane, mięśnie ud, pośladków i brzucha napięte maksymalnie.
2. Przysiad — pozycja kuczna z napięciem mięśni brzucha i kończyn dolnych.
3. Napinanie ramion — splecione palce obu dłoni i rozciąganie rąk w przeciwnych kierunkach z maksymalną siłą.
4. Izometryczny uścisk dłoni — maksymalne zaciśnięcie pięści.
5. Zgięcie szyi — przyciągnięcie brody do klatki piersiowej z napięciem mięśni szyi.

Manewry utrzymuje się do ustąpienia objawów i w razie potrzeby powtarza. Międzynarodowy Komitet Łącznikowy ds. Resuscytacji (ILCOR) formułuje zalecenie ich stosowania jako silne przy niskiej jakości dowodów i wskazuje manewry angażujące dolną część ciała jako preferowane. Rozdział o pierwszej pomocy w wytycznych ERC 2025 zawęził zakres i nie omawia już odrębnie stanu przedomdleniowego — nie oznacza to wycofania zalecenia, które pozostaje aktualne w konsensusie ILCOR i w wytycznych pierwszej pomocy ERC z 2021 r.

Najczęstsze przyczyny omdleń

Omdlenia kardiogenne stanowią najmniejszą, ale najgroźniejszą grupę i wymagają diagnostyki lekarskiej. Z perspektywy świadka zdarzenia ustalanie przyczyny nie jest jednak zadaniem pierwszoplanowym — liczy się zabezpieczenie dróg oddechowych i decyzja o wezwaniu pomocy.

Algorytm postępowania świadka zdarzenia

1. Bezpieczeństwo. Ocena miejsca zdarzenia: ruch pojazdów, maszyny w ruchu, instalacje elektryczne, substancje chemiczne. Pomocy nie udziela się kosztem własnego bezpieczeństwa.
2. Ocena przytomności. Delikatne potrząśnięcie za ramiona i głośne pytanie. Brak reakcji oznacza osobę nieprzytomną.
3. Udrożnienie dróg oddechowych. Odchylenie głowy do tyłu i uniesienie żuchwy. Przy podejrzeniu urazu kręgosłupa szyjnego — wysunięcie żuchwy bez odginania głowy.
4. Ocena oddechu — nie dłużej niż 10 sekund. Obserwacja ruchów klatki piersiowej, nasłuchiwanie i wyczuwanie powietrza na policzku. Pojedyncze westchnięcia (oddech agonalny) nie są oddechem prawidłowym.
5. Ułożenie. Osoba oddychająca prawidłowo: pozycja na plecach z uniesionymi kończynami dolnymi. Jeżeli przytomność nie wraca w ciągu kilkunastu sekund — pozycja boczna bezpieczna, która zabezpiecza drożność dróg oddechowych i chroni przed zachłyśnięciem. Pozycji bocznej nie stosuje się u osoby z oddechem agonalnym ani u osoby po urazie, którą pozostawia się na plecach.
6. Wezwanie pomocy. Numer alarmowy 112. Przy braku prawidłowego oddechu wezwanie pomocy i rozpoczęcie resuscytacji ma pierwszeństwo przed wszystkim innym.
7. Obserwacja. Kontrola oddechu i świadomości do powrotu przytomności lub przekazania osoby zespołowi ratownictwa medycznego. Pionizacja następuje stopniowo: najpierw siad, po kilku minutach stanie.

Numer 112 jest w Polsce numerem podstawowym, obsługiwanym przez Centra Powiadamiania Ratunkowego. Numer 999 nadal działa, lecz zgłoszenia trafiają do tego samego systemu.

Kiedy bezwzględnie wezwać zespół ratownictwa medycznego

• omdlenie w trakcie wysiłku fizycznego;
• omdlenie w pozycji leżącej lub siedzącej;
• omdlenie poprzedzone bólem w klatce piersiowej, dusznością lub kołataniem serca;
• omdlenie z drgawkami lub z przedłużonym zaburzeniem świadomości po odzyskaniu przytomności;
• utrata przytomności trwająca dłużej niż minutę;
• uraz głowy lub inny uraz powstały wskutek upadku;
• omdlenie u osoby starszej;
• omdlenie u kobiety w ciąży;
• omdlenie u osoby z rozpoznaną chorobą serca lub z nagłym zgonem sercowym w rodzinie;
• każde omdlenie, co do którego świadek ma wątpliwości.

W razie wątpliwości obowiązuje zasada nadrzędna: wezwać pomoc. Dyspozytor medyczny prowadzi rozmowę i instruuje osobę udzielającą pomocy krok po kroku.

Czego nie robić

1. Nie podnosić osoby natychmiast do pozycji stojącej — gwałtowna pionizacja odtwarza mechanizm omdlenia i grozi kolejnym upadkiem.
2. Nie podawać płynów, leków ani cukru osobie nie w pełni przytomnej — ryzyko zachłyśnięcia.
3. Nie polewać wodą, nie uderzać w twarz, nie podsuwać substancji drażniących — czynności bez uzasadnienia medycznego, opóźniające właściwe postępowanie.
4. Nie podkładać niczego pod głowę przy nieustalonej drożności dróg oddechowych — uniesienie głowy sprzyja ich zamknięciu przez język.
5. Nie ciągnąć za ręce i nie unosić kończyn górnych — nie jest to element żadnego obowiązującego algorytmu.
6. Nie szukać tętna zamiast oceny oddechu — opóźnia to rozpoznanie zatrzymania krążenia.

Omdlenie w miejscu pracy — perspektywa BHP

Omdlenie pracownika rzadko kończy się na samej utracie przytomności. Upadek z wysokości własnego ciała, uderzenie głową o posadzkę lub upadek w strefie pracy maszyny to typowe urazy wtórne. Jeżeli uraz powstał wskutek upadku w czasie i w związku z wykonywaniem pracy, przesłanki wypadku przy pracy mogą być spełnione; szczegółowe kryteria omawia artykuł Kiedy wypadek nie będzie wypadkiem przy pracy. Omdlenie bez urazu warto zarejestrować jako zdarzenie potencjalnie wypadkowe i przeanalizować jego okoliczności.

Obowiązki pracodawcy wynikają wprost z Kodeksu pracy. Art. 209¹ nakłada obowiązek zapewnienia środków niezbędnych do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach oraz wyznaczenia pracowników do udzielania tej pomocy, a art. 207¹ — obowiązek poinformowania załogi, kto został wyznaczony i jak się z nim skontaktować. Osoby te powinny być przeszkolone, a informacja o nich — umieszczona przy punktach pierwszej pomocy. Wyposażenie i rozmieszczenie apteczek omawia osobne opracowanie: Apteczka pierwszej pomocy.

Czynniki środowiska pracy sprzyjające omdleniom warto ująć w ocenie ryzyka zawodowego: mikroklimat gorący i niedostateczna wentylacja, długotrwała praca w pozycji stojącej, odprawy i apele prowadzone na stojąco, odzież ochronna ograniczająca oddawanie ciepła, odwodnienie oraz brak przerw regeneracyjnych. Środki profilaktyczne bywają proste: rotacja pozycji, dostęp do wody, skrócenie odpraw na stojąco, przerwy w mikroklimacie gorącym.

Najczęstsze pytania

Czy osobie, która zemdlała, należy unosić nogi?

Tak, u osoby oddychającej prawidłowo uniesienie kończyn dolnych ułatwia powrót krwi żylnej. Jeżeli przytomność nie wraca, pierwszeństwo ma zabezpieczenie drożności dróg oddechowych i pozycja boczna bezpieczna. U osoby po urazie nóg lub miednicy kończyn się nie unosi.

Ile trwa typowe omdlenie?

Zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu sekund. Utrata przytomności trwająca dłużej niż minutę przemawia przeciw rozpoznaniu zwykłego omdlenia i jest wskazaniem do wezwania zespołu ratownictwa medycznego.

Czy trzeba sprawdzać tętno?

Nie. Algorytm podstawowych zabiegów resuscytacyjnych dla osoby bez wykształcenia medycznego opiera się na ocenie przytomności i oddechu. Badanie tętna jest u osób nieprzeszkolonych zawodne i opóźnia rozpoczęcie resuscytacji.

Czy omdlenie pracownika trzeba zgłosić jako wypadek przy pracy?

Samo omdlenie bez urazu nie jest wypadkiem przy pracy, lecz powinno zostać odnotowane jako zdarzenie potencjalnie wypadkowe. Jeżeli wskutek upadku doszło do urazu, zdarzenie należy zgłosić pracodawcy, a kwalifikacji dokonuje zespół powypadkowy.

Ilu pracowników należy wyznaczyć do udzielania pierwszej pomocy?

Przepisy nie podają liczby. Pracodawca ustala ją samodzielnie, uwzględniając liczbę zatrudnionych, rozkład czasu pracy i rodzaj zagrożeń, tak aby na każdej zmianie obecna była osoba wyznaczona.

Podstawa prawna i źródła

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 1245), w szczególności art. 207¹ i art. 209¹.
2. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).
3. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. z 2006 r. nr 191, poz. 1410 z późn. zm.).
4. Wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji 2025 (ERC Guidelines 2025), rozdziały: podstawowe zabiegi resuscytacyjne u dorosłych oraz pierwsza pomoc; tłumaczenie polskie Polskiej Rady Resuscytacji.
5. Wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji 2021 — pierwsza pomoc (postępowanie w stanie przedomdleniowym).
6. Konsensus ILCOR (CoSTR): pierwsza pomoc w stanie przedomdleniowym — manewry przeciwdziałające omdleniu.

Szkolenia z pierwszej pomocy w CEDEGO

CEDEGO — Niepubliczne Centrum Kształcenia Ustawicznego w Łodzi — prowadzi szkolenia z udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej (apteczki, BLS, AED) przeznaczone m.in. dla pracowników wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy w zakładzie pracy. Zajęcia obejmują ćwiczenia praktyczne, w tym układanie w pozycji bocznej bezpiecznej i postępowanie w zatrzymaniu krążenia. Program realizowany jest w systemie zarządzania jakością zgodnym z normą ISO 9001.

W ofercie znajdują się także szkolenia BHP oraz pozostałe szkolenia. Zajęcia odbywają się w siedzibie ośrodka w Łodzi lub u Państwa w zakładzie pracy. Kontakt: tel. 42 652 03 34, 515 099 059, e-mail: szkolenia@cedego.pl.

← Powrót do Czytelni